• Het kabinet kan niet steeds meer regels maken,
    en de kosten bij de burger neerleggen.

  • Wordt een rechtszaak voor bijna 40% van alle Nederlanders te duur?

  • Nog meer bezuinigen op de rechtsbijstand?

Blog: De rechtsstaat anno 2015: waarheidsvinding 2.0

Blog van Advocatenkantoor Bezuidenhout

De rechtsstaat anno 2015: waarheidsvinding 2.0

In Nederland hanteert men op papier de onschuldpresumptie. Dat betekent dat een ieder tegen wie een strafrechtelijke vervolging is ingesteld, voor onschuldig wordt gehouden totdat zijn schuld in rechte komt vast te staan. Ik gebruik bewust de woorden op papier, want de handelswijze van de politie blijkt in de praktijk vaak precies andersom te werken. De meeste opsporingsonderzoeken lijken namelijk te worden geleid vanuit de gedachte: ‘Deze verdachte zal het wel gedaan hebben, nu nog even de bewijsmiddelen daarbij zoeken’. Dat dit tot desastreuze gevolgen kan leiden heeft het verleden verschillende keren pijnlijk aangetoond. Enkele bekende voorbeelden zijn de zaken geweest van Lucia de Berk, Ina Post, de Schiedammer parkmoord en de Puttense moordzaak. Stuk voor stuk moesten deze zaken worden herzien door de Hoge Raad en worden verwezen naar gerechtshoven omdat er sprake was van justitiële dwalingen. Al deze verdachten werden uiteindelijk vrijgesproken. Tunnelvisie, de rol van de media en de scoringsdrift bij rechercheurs waren o.a. debet aan deze dwalingen. Ik ben ervan overtuigd dat er ook in de komende jaren nog genoeg zaken zullen bovendrijven waarin sprake zal zijn van een gerechtelijke dwaling.

Dat er in een rechtssysteem fouten worden gemaakt is spijtig, maar hoogstwaarschijnlijk niet te voorkomen. Die vaststelling onderstreept des temeer het belang van de advocaat binnen het strafproces. De advocaat ziet immers toe op de rol van het Openbaar Ministerie en de politie. De advocaat kijkt kritisch of de politie zich aan alle regels houdt die de wetgever stelt (‘policing the police’). Ook bekijkt een advocaat kritisch of het op ambtseed opgemaakte proces-verbaal wel klopt. Immers wordt hier in het Nederlandse strafrecht een speciale bewijswaarde aan toegekend: art. 344 lid 2 van het Wetboek van Strafvordering bepaalt immers dat een op ambtseed opgemaakt proces-verbaal genoeg is om tot een bewezenverklaring te komen. U begrijpt het goed, op basis van wat één politieagent opschrijft mag een rechter in Nederland veroordelen. Dat dit een zeer dubieuze bepaling is, blijkt uit de praktijk. Zo komt het niet zelden voor dat dat als een advocaat een agent hoort als getuige, het één en ander toch heel anders blijkt te liggen dan in eerste instantie werd opgeschreven. Of dat als telefoontaps worden uitgeluisterd, helemaal niet is gezegd wat die agent wel op ambtseed heeft opgeschreven over diezelfde taps. Of dat een agent helemaal niet zo zeker van de stemherkenning is als zijn proces-verbaal doet vermoeden. Het is dan ook de vraag waarom er zoveel bewijswaarde wordt gehecht aan dit soort processen-verbaal, want uit geen enkel onderzoek blijkt dat politieagenten beter zouden kunnen waarnemen dan andere burgers.[1] En zo zijn er nog tig argumenten te bedenken waarom deze bepaling beter geschrapt zou kunnen worden uit het wetboek.

De advocaat controleert dus de politie. Zo gaat dat in een rechtsstaat. Wat op dit moment dan ook zorgen baart in het kader van diezelfde rechtsstaat, is dat er juist op de bijstand van die advocaat zo snoeihard wordt bezuinigd. In het strafrecht wordt het grootste gedeelte van de verdachten op basis van gesubsidieerde rechtsbijstand bijgestaan, omdat simpelweg de meeste verdachten een advocaat niet kunnen betalen. Dat is een groot goed, want daarmee wordt gewaarborgd dat iedereen toegang heeft om zijn recht te halen en wordt bijgestaan tegen het machtige Openbaar Ministerie. Maar juist deze gesubsidieerde rechtsbijstand wordt zo bedreigd in haar bestaan. In de afgelopen jaren is er al fors bezuinigd en staatssecretaris Teeven dendert maar door.

Op 20 januari was dan ook iedereen die de rechtsstaat lief heeft, opgelucht dat de voorgenomen bezuinigen door de eerste kamer een halt werden toegeroepen. [2] Via de motie van CDA-Eerste Kamer-lid Franken werd aan Teeven duidelijk gemaakt dat de voorgenomen bezuinigingen onaanvaardbaar zijn en een aantasting van de rechtsstaat. De staatssecretaris, van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, liet echter voor de zoveelste keer zien dat hij niet zo democratisch is als zijn partij doet voorkomen. Op een ondemocratische en volstrekt onacceptabele wijze heeft hij het eerste gedeelte van zijn nieuwe bezuinigingsplannen op de gefinancierde rechtsbijstand door middel van een Algemene Maatregel van Bestuur alsnog doorgevoerd. [3] Daar is immers die ‘lastige’ Eerste Kamer niet voor nodig. Dat betekent dat de vergoedingen voor advocaten nog lager zijn geworden dat ze al waren. Dat betekent o.a. dat advocaten meer zaken zullen moeten gaan draaien om toch het hoofd boven water te houden, hetgeen van invloed zou kunnen zijn op de kwaliteit. Aan de hand van 2 voorbeelden uit de rechtspraktijk zal ik aantonen hoe zorgwekkend die vaststelling is.

Zo was er in 2013 een advocaat die verslagen van afgetapte telefoons wilde uitluisteren omdat hem het gevoel bekroop dat er mee ‘geklooid’ zou zijn. Het gevoel van de advocaat bleek te kloppen. Politieagenten hadden meerdere zaken anders, meer belastend geverbaliseerd dan hoe het daadwerkelijk op band stond. Er was bijvoorbeeld sprake van twee lege gesprekken, waar niks te horen viel, terwijl er in het proces-verbaal een drugsgerelateerde inhoud aan werd toegeschreven. Ik hoor u denken, ‘Gebeuren dit soort dingen in een land als Nederland?’. Helaas moet ik daarop bevestigend antwoorden en ik zou nog tientallen andere voorbeelden kunnen noemen. De raadsman bepleitte in deze zaak dat dit niet abusievelijk kon zijn gegaan. Daarmee verspeelde het OM het vervolgingsrecht omdat volgens de rechtbank het recht op een eerlijk proces bewust was tekortgedaan. Het Openbaar Ministerie werd niet-ontvankelijk verklaard in de vervolging. [4] Zonder advocaat was deze verdachte hoogstwaarschijnlijk veroordeeld. Immers, als een rechter moet kiezen tussen een ontkennende verdachte en het op ambtseed opgemaakte proces-verbaal zal het u niet verbazen welke keuze doorgaans wordt gemaakt.

Dan een recenter voorbeeld van december jongstleden. [5] Een vrouw wordt verdacht van het vernielen van een auto. Een agent schrijft op ambtseed over deze verdachte op dat zij in de buurt van de auto te zien is en dat het aannemelijk is dat deze vrouw (lees: de verdachte) de schade heeft veroorzaakt aan dit voertuig. Ook schrijft ze op dat dat alleen deze vrouw op de beelden te zien is, terwijl later zal blijken dat er meer mensen te zien zijn. Bovendien blijkt deze vrouw helemaal niet in de buurt van de auto te zijn geweest.

Op basis van dit op ambtseed opgemaakte proces-verbaal wordt de verdachte om 6 uur op de vroege morgen van haar bed gelicht en onderworpen aan twee verhoren door deze zelfde verbalisant. Ook zij lijkt het niet zo nauw te nemen met de onschuldpresumptie. Zo stelt zij vragen als ‘Waarom doe jij dat’, ‘Ben je jaloers’ en ‘Wat is er zo leuk aan het bekrassen van auto’s?’ Daarnaast wordt aan de getuigen die worden gehoord van tevoren medegedeeld dat de verdachte is aangehouden voor het bekrassen van de auto’s.

De politierechter maakt gelukkig korte metten met deze gang van zaken. Hij overweegt o.a. ‘De politierechter stelt dienaangaande vast dat (verbalisant) niet alleen een onjuiste conclusie heeft getrokken in haar proces-verbaal op blz. 52, maar dat het ook niet anders kan zijn dan dat zij wist dat het niet juist was wat zij verbaliseerde.’ Ook deze rechter verklaart het OM niet-ontvankelijk, omdat het recht op een eerlijk proces grof is veronachtzaamd. Zonder deze advocaat (die vroeg om de camerabeelden) was deze verdachte ‘gewoon’ veroordeeld.

Het moge duidelijk zijn welke gevolgen de bezuinigingen van Teeven zullen hebben als advocaten steeds minder de tijd krijgen om hun (noodzakelijke) werk te verrichten. Dit zal leiden tot meer dwalingen en onrecht. In afwachting van hoe het een en ander zich gaat ontwikkelen zal de strafrechtketen het voorlopig moeten blijven doen met dit soort politiewerk. Het is de rechtsstaat anno 2015: waarheidsvinding 2.0.

Tags:

actie